Nederland was Liever Turks dan Paaps
(Ge-update op 8-12-08)
Het Ottomaans-Nederlands bondgenootschap
Het NRC stelde de vraag of we ‘op den duur’ moeten spreken van een joods-christelijk-islamitische traditie in Nederland. Welnu, het moderne Europa is altijd al joods-christelijk-islamitisch geweest. De islamitische beschaving vormde de basis van onze Renaissance en droeg waarden bij aan de Europese cultuur zoals rationaliteit, individualiteit, spiritualiteit, tolerantie en waardering van kennis, die in de christelijke middeleeuwen pijnlijk afwezig waren.
Eén van de interessante episodes in de contacten van Nederland met de islamitische wereld is de samenwerking tussen Willem van Oranje en de Watergeuzen met Ottomaanse sultans. In oktober 1566 ontvingen de Staten Generaal een steunbetuiging van de Ottomaanse sultan Suleiman de Grote. In augustus dat jaar werd tijdens de beeldenstorm in Antwerpen al gescandeerd Halve manen op de mouw, liever Turks dan Papauw! (G. J. Brutel de la Rivière, Het leven van Hermannus Moded. De Erven F. Bohn, Haarlem 1879; p. 32-33). [1]
Het Ottomaanse Rijk stond bekend om de godsdienstvrijheid die het aan protestantse christenen verleende (zie ook de situatie in Hongarije en de verslagen van reizigers). De steunbetuiging van het machtige Ottomaanse Rijk droeg bij aan het zelfvertrouwen waarmee de Nederlanden in 1568 de strijd aangingen met het Spaanse Rijk, dat protestantse christenen vervolgde met de Inquisitie. De Nederlandse protestanten voelden zich beschermd in de uitoefening van hun godsdienst in de toekomst.
Liever Turks dan Paaps
De Watergeuzen voeren Turkse vlaggen (zie onder) en droegen bovenstaande geuzenpenningen met de leuze Liever Turks dan Paaps. De leuze was niet, zoals ons vaak wordt voorgehouden, een dubbele belediging (van Paus en Turk) maar was een uiting van de hoop op godsdienstvrijheid die de Nederlanders wilden veroveren met steun van de sultan. Dit blijkt onder meer uit de volgende bronnen:
1. Amersfoort & Van Asselt, in Liever Turks dan Paaps, Boekencentrum Zoetermeer 1997; p. 14:
[De arabist] Voetius … heeft zich aan het slot van zijn disputatie [‘Over het mohammedanisme’, 1648] uitdrukkelijk met de uitspraak ‘Liever Turks dan Paaps’ beziggehouden. Uit zijn opmerkingen daarover kunnen wij opmaken dat deze uitspraak afkomstig was van zeelieden en militairen uit de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en betrekking had op het feit dat de vrijheid van godsdienst onder het Turkse imperium beter gewaarborgd bleek dan in landen die gebukt gingen onder ‘de pauselijke tirannie’.
2. Jan Fruytiers, in Corte beschrijuinghe van de strenghe belegheringhe ende wonderbaerlijcke verlossinghe der stadt Leyden in Hollandt. Delft, 1577 (universiteitsbibliotheek Leiden), p. 96:
Waer door oock sommige van hun op desen tijt silvere halve Manen droeghen, daer op stont Liever Turcks dan Paus, want sy achteden des Paeus tyrannie grooter dan des Turckes, die noch wel der luyder conscientien onder tribuyt onghedwonghen laet, ende ymmers soo wel oft beter zijn gheloove houdt dan de Paeus’.
(Hedendaags Nederlands): ‘En daarom droegen sommige [geuzen] destijds zilvere halve manen met daarop de tekst Liever Turks dan Paaps. Want zij achtten de tirannie van de Paus groter dan die van de Turk, die het geweten van de mensen tenminste ongemoeid laat als hij belasting (tribuyt) betaalt, en bovendien zijn beloften beter nakomt dan de Paus.’
3. P.C. Hooft, Nederland’s katholieke historicus, had het hier moeilijk mee (Neederlandsche histoorien, Louys Elzevier, Amsterdam 1642. p. 374):
… hunne pronk, bestaande in ‘t draaghen van zilvere halve maanen op de hoeden, en deeze letteren daar by: Liever Turksch dan Pausch. Welke bysterheit men verbloemde, met voorwenden, dat de Turk niet, gelyk de Paus, kraft aan ‘t gewisse doet, en zyn woordt beeter houdt.
(Hedendaags Nederlands): ’Hun trots bestond uit zilvere halve manen op hun hoeden, met daarop geschreven: "Liever Turks dan Paaps". Welke schande zij verbloemden met zeggen dat de Turk niet, zoals de Paus, het geweten geweld aandoet, en zijn woord beter houdt.’
4. Koningin Beatrix geeft aan op de hoogte te zijn van deze geschiedenis in haar toespraak voor de president van Turkije, 3 april 2001:
De veelzijdige Nederlandse schrijver en denker Coornhert, één van de grote pleitbezorgers van religieuze verdraagzaamheid, wees er op dat de Turken in tegenstelling tot andere volken, de godsdienst van de verslagen Christenen respecteerden. De halve maan, bekend van de Turkse vlag, werd door de Nederlandse protestanten gebruikt als symbool van hun streven naar godsdienstvrijheid.
Oorsprong in Constantinopel
De waardering van de Ottmaanse godsdienstvrijheid was niet in Nederland ontstaan, maar in Griekenland en de Balkan, waar de Ottomaanse politiek met betrekking tot de overwonnen gebieden werd ervaren als een verademing ten opzichte van de katholieken. Daniel Defoe merkte ook in 1704 nog op, dat toen de Turken in 1683 Wenen hadden belegerd, sommige protestanten aan de kant van de Turken hadden gestaan omwille van de godsdienstvrijheid die deze zouden verlenen aan protestanten (Nabil Matar, Islam in Britain 1558-1685, Cambridge 1998; p. 106). Uit de volgende verwijzing blijkt dat de leuze "Liever Turks dan Paaps" al ontstond bij de verovering van Constantinopel in 1453, en waarschijnlijk naar Nederland is gekomen door contacten met protestanten in Hongarije en de Balkan:
Liever Turksch dan Latijnsch of Paapsch, riep men binnen Konstantinopel, toen Mohammed II (†1480) die stad op Konstantijn XI veroverde, en aan het Grieksche of Byzantijnsche rijk een eind maakte. Deze uitroep wordt zelfs in den mond gelegd aan Notaras, Konstantijn’s groot-admiraal.
Taco H. de Beer en Dr. E. Laurillard, Woordenschat (1899), facsimile uigeverij Verba, Hoevelaken 1993; p. 642
Dus hoewel de leuze ongetwijfeld een provocatie betekende van de macht van de Paus, had hij ook of zelfs primair een positieve motivatie: de hoop op de godsdienstvrijheid die het Ottomaanse bestuur verleende aan protestantse christenen.
Belang voor de geschiedenis van de Nederlandse godsdienstvrijheid
De vermelding door koningin Beatrix van de humanist Coornhert is van belang. Coornhert was de denker achter de Nederlandse godsdienstvrijheid. Zijn waardering van de Ottomaanse tolerantie is een aanwijzing voor invloeden van de Islam op de ontwikkeling van godsdienstvrijheid in Europa. Onder de link vindt u ook informatie over de bescherming die het Ottomaanse Rijk verleende aan protestantse christenen in Hongarije.
Lees meer over godsdienstvrijheid, en de andere islamitische elementen in de Nederlandse cultuur, zoals de meer dan 200 Arabische woorden in het Nederlands (admiraal, algebra, mascara…) en de Arabische studies van Nederlandse wetenschappers in het tijdschrift Al-Islaam: de Gouden Eeuw.
In dit tijdschrift wordt de leuze Liever Turks dan Paaps nog bekeken vanuit de bekeringscultuur waar de Watergeuzen als zeelieden mee te maken hadden. De leuze moet echter niet worden verstaan als "Liever moslim dan katholiek", maar "Liever onder Turks dan Paaps bewind". Hoewel: de ondertoon van bekering heeft voor sommige Watergeuzen misschien wel gegolden, gezien de bekeringen van Nederlandse zeelieden die in die tijd veelvuldig voorkwamen.
Van links naar rechts: Vlag van Algerijnse kapers; Vlag gegeven aan Osman I door de Seljuk sultan Mesud II (1289); vlag van de Ottomaanse marine (16e eeuw); vlag van het Ottomaanse leger (16e eeuw); idem (17e eeuw) (Bron: Wikipedia).
De Geuzen gebruikten waarschijnlijk de derde vlag van links (groen met drie zilveren maansikkels), hoewel het ook mogelijk is dat ze die van de kapers van Salé (Marokko) gebruikten, rood met een gele man-in-de maan (niet afgebeeld). Deze maan leek sprekend op de bovenaan afgebeelde Geuzenpenning.
[1] Een verband tussen de beeldenstorm van augustus 1566 en de verklaring van Turkse steun in oktober van dat jaar moet nog worden onderzocht. Een verband tussen het protestantse en islamitische iconoclasme wordt in elk geval gelegd in de brieven van Elizabeth I, die verbrijzelde beeldjes opstuurde naar de sultan om hem ervan te overtuigen dat ze geen afgoden aanbad. (Nabil Matar, Islam in Britain 1558-1685, Cambridge: Cambridge University Press, 1998)
…
In november 2008 heb ik een vijftal colleges geven over de islamitische bijdragen aan de Renaissance voor de Hogeschool Zeeland. U kunt hier de brochure downloaden (Cursus G).
Schitterend materiaal over de fontein van beschaving die de Islam deed ontspringen in Spanje, kunt u zien in de documentaire When the Moors Ruled in Europe.
Precies op de dag van dit bericht werden we beetgenomen door de satirische website speld.nl. De site wilde op een toekomstig islamitisch Nederlands zelfbeeld anticiperen. Ze schreven een parodie op Willem van Oranje, alsof hij moslim zou zijn geworden. Spiritual Change schreef deze reactie.
Wat een partij leugens zeg!
Waar zal ik beginnen. Nou, laten we hoofdstuk 1 maar eens nemen van Instituten der Christelijke Religie van Johannes Calvijn. Een verboden boek in Nederland 2008, ook het woord Calvinisme mag slechts in zeer negatief daglicht in pers of op school verschijnen. Het papisme geanalyseerd. Maar op de Nederlandstalige WIKI is papisme iets anders als het bekende woord gebruikt door Calvijn en onze eigen predikanten.De Middeleeuwen waren niet “Christelijk”, maar Rooms Katholiek. Rooms Katholiek betekend, dat Christenen op de brandstapel worden gegooit, op grond van leugens door Rooms Katholieke priesters en prelaten. Na 8 Martelaren in Brussel was Willem van Oranje bekeerd van Satans Rooms Katholicisme en werd normaal. Vorige eeuw werd normaal Calvinstisch genoemt, geen idee hoe ze dat gelukt was, maar komende eeuw wordt normaal blijkbaar Islamitisch, of beter, islamistisch genoemt. Liever Turks dan Paaps is een politieke spreuk, heeft geen bal met religie propganda te maken. Maar misschien hadden we inderdaad beter dat erbij moeten zetten.
[laatste regel verwijderd - haatzaaiend, overigens niet jegens moslims]
Comment by Geus — September 25, 2008 @ 7:04 pm
Hallo Geus, bedankt voor je comment. Ik weet dat weinig mensen weten dat de Islam deze waarden bijdroeg, maar onderzoek het en je zult het zien.
Comment by Abdul Haq — September 25, 2008 @ 8:31 pm
En Geus, Calvijn heeft ook meegewerkt aan de brandstapel van Michael Servet. Godsdienstvrijheid moest komen via het islamitisch humanisme (ja dat bestond inderdaad), de islamitische mystiek en het islamitische voorbeeld van de multireligieuze samenleving. Zie daarvoor het tijdschrift Al Islaam dat je hierboven kunt downloaden.
Comment by Abdul Haq — September 25, 2008 @ 8:50 pm
Liever Turks als Paaps moet men zien als het kiezen tussen twee kwaden, de Papen en de Turken. De Papen (Rooms Katholieken) waren de onderdrukkers van het Protestantse geloof. De Turken waren die andere grote macht van religieuze onderdrukkers. De Oorlog was tussen de Roomsen en de Protestanten, met als inzet dat de Protestanten weer Rooms werden. Om aan te geven dat de Protestanten voet bij stuk hielden, werd de spreuk “liever Turks als Paaps gebruikt”… maar dat houd geen verband met het alhier geopperde idee dat men nou zo onder de indruk van de Turken was. Dat komt uit de grote Islamitsche duim van de auteur!!
Comment by Chris — October 2, 2008 @ 2:31 pm
Chris, dat komt niet uit mijn duim maar uit de bronnen van die tijd. Ik citeer bijvoorbeeld het commentaar van de historici Amersfoort en Van Asselt in hun boek “Liever Turks dan Paaps”, p. 14:
‘Voetius … heeft zich aan het slot van zijn disputatie [‘Over het mohammedanisme’, 1648] uitdrukkelijk met de uitspraak ‘Liever Turks dan Paaps’ beziggehouden. Uit zijn opmerkingen daarover kunnen wij opmaken dat deze uitspraak afkomstig was van zeelieden en militairen uit de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en betrekking had op het feit dat de vrijheid van godsdienst onder het Turkse imperium beter gewaarborgd bleek dan in landen die gebukt gingen onder ‘de pauselijke tirannie’.” (Amersfoort & Van Asselt 1997; 14)
Jan Fruytiers, Corte beschrijuinghe van de strenghe belegheringhe ende wonderbaerlijcke verlossinghe der stadt Leyden in Hollandt. Delft, 1577. UB Leiden:
‘Waer door oock sommige van hun op desen tijt silvere halve Manen droeghen, daer op stont Liever Turcks dan Paus, want sy achteden des Paeus tyrannie grooter dan des Turckes, die noch wel der luyder conscientien onder tribuyt onghedwonghen laet, ende ymmers soo wel oft beter zijn gheloove houdt dan de Paeus’.” (Fruytiers 1577; fol. 18r.)
P.C. Hooft vond u hierboven al geciteerd. Download het tijdschrift Al-Islaam de Gouden Eeuw voor de pdf met de volledige bronnen. Conclusie: het ging erom dat de Turk godsdienstvrijheid gaf en zijn woord hield, dit in tegenstelling tot de Paus, die ketters verbrandde en beloftes niet na kwam.
Dit feit is echter ondergesneeuwd door mensen zoals u met een balk van christelijk vooroordeel in het oog. U ziet het citaat van P.C. Hooft voor u en nog schrijft u deze reactie. Maar moslims zijn altijd al goed geweest in oogoperaties (voor meer daarover: www.muslimheritage.com).
Wij verwijderen de balk uit uw oog daarom graag, vakkundig en geheel gratis.
Comment by Abdul Haq — October 2, 2008 @ 3:49 pm
Ten eerste ben ik Atheist, dus bij wat voor geloof ook, ik kom er niet al te best vanaf, maar dat terzijde… Zoals je zelf al post “want sy achteden des Paeus tyrannie grooter dan des Turckes” met andere woorden “de Paus is een grotere tiran dan de Sultan” maar hoe je het wend of keert, een tiran blijft een tiran!
Comment by Chris — October 2, 2008 @ 4:26 pm
Chris, ik ben blij dat u eindelijk de bronnen erbij betrekt. U heeft recht te zeggen dat ‘de Turk’ nog steeds wordt beschreven als een ‘tiran’ in deze bron. We moeten ons dan wel afvragen in welke zin. Wanneer u direct het woord ‘tiran’ uit de verklaring naar voren haalt, is men geneigd te denken aan gewelddadige onderdrukking van het geweten en uitbuiting van het bezit van mensen, zoals wij tirannen tegenwoordig zien.
Deze sultan is duidelijk geen tiran in deze betekenis van het woord; de bron geeft toe dat de sultan godsdienstvrijheid verleent, en bovendien betrouwbaar is. Wat was dan zijn ‘tirannie’? De enige tirannie van de Turk in de ogen van christenen destijds, was dat hij de christelijke waarheid van Jezus als verlosser niet onderschreef. De verklaring valt dus te lezen als ‘hoewel hij geen christen is (en daarmee de christelijke waarheid onderdrukt), is hij toch beter (christelijker) dan de Paus, in de zin dat hij (ware) christenen wel godsdienstvrijheid verleent en bovendien zijn woord naleeft’.
De leuze geeft dus wel degelijk een waardering aan van de politiek van het Ottomaanse rijk, en dit zelfs ondanks het feit dat de sultan niet het ‘ware’ geloof aanhing.
Comment by Abdul Haq — October 3, 2008 @ 8:08 am
Die godsdienstvrijheid kom men kopen toendertijd, oftewel als men grif geld betaalde was de Sultan bereid om artikel vijf toe te passen, het door de vingers zien van het aangehangen geloof. Voor de minder welvarende lieden was het kopen van godsdienstvrijheid dus geen optie. Vermelden de door u aangehaalde bronnen ook wat er met die personen gebeurde? Verder vermeld uw bron dat de Sultan betrouwbaarder was dan de Paus, betrouwbaarder is niet gelijk aan volledig te vertrouwen. Dat men dus zo wegliep met de Sultan, zoals u dat beweerd, is zwaar overtrokken.
Waer door oock sommige van hun op desen tijt silvere halve Manen droeghen, daer op stont Liever Turcks dan Paus, want sy achteden des Paeus tyrannie grooter dan des Turckes, die noch wel der luyder conscientien onder tribuyt onghedwonghen laet, ende ymmers soo wel oft beter zijn gheloove houdt dan de Paeus.
In hedendaags Nederlands: “En daarom droegen sommige [geuzen] destijds zilveren halve manen met daarop de tekst “Liever Turks dan Paaps”. Want zij achtten de tirannie van de Paus groter dan die van de Turk, die het geweten van de mensen tenminste ongemoeid laat als hij belasting (tribuyt) betaalt, en bovendien zijn beloften beter nakomt dan de Paus.”
Dat men dus penningen had met de tekst “liever Turks dan Paaps” kan je beter indelen onder de noemer, de vijand van mijn vijand is mijn vriend.
Comment by Chris — October 3, 2008 @ 9:42 am
Even los van de vraag of deze belasting in het Ottomaanse Rijk correct werd toegepast (hoewel zelfs Bernard Lewis melding maakt van de “Tranquility of the Ottoman Empire” waardoor veel inwoners in Oost-Europa ervoor kozen onder bescherming van de sultan te leven; in “Legacy of Islam”, Oxford), was de Jizya oorspronkelijk niet zozeer een belasting voor het hebben van een ander geloof. De belasting werd betaald als budget voor defensie, en omdat aanvankelijk alleen moslims meevochten in het leger, betaalden de moslims deze belasting zelf niet. Binnenkort verschijnt op Spiritual Change een item hierover. Een idee kunt u nu al krijgen op het weblog van oud VPRO journalist Stan van Houcke:
“Enkele van de dhimmi’s [beschermelingen]– zowel joden als christenen – werden aangesteld als wachters en dienaars [in Jeruzalem], een voorrecht dat hen onthief van het betalen van de djizia [belasting]. (…) De ‘Jizya’, oftewel de belasting die werd betaald door volkeren die onder bestuur van de moslims waren gekomen, was geen vergeefse belasting, noch werd deze hardhandig opgelegd en noch was deze belasting een oorzaak van ontevredenheid bij de mensen die deze betaalden.
Toen de moslims bijvoorbeeld een invasie van de Romeinen zagen aankomen, gaf de gouverneur van Syrië alle belasting weer terug aan de burgers. Hij verklaarde dat hoewel de moslims zouden vechten, hij wegens de grote dreiging geen veiligheid meer kon garanderen, zodat hij deze belasting ook niet rechtmatig kon innen. Hierop wordt vermeld dat de Syrische christenen gebed deden, dat de moslims succes tegen het Romeinse Rijk mochten hebben en de bestuurders van het land zouden blijven. Nadat de moslims inderdaad hadden overwonnen, betaalden de christenen de belasting met genoegen alsnog. Toen de kalief van de moslims Umar (ra) later naar Syrië kwam, gaven de christenen hem een warm welkom, zongen liederen en strooiden bloemen over hem uit. Bij een andere gelegenheid werd Umar (ra) geconfronteerd met een situatie waarbij moslims de belasting op hardhandige wijze inden. Hij stopte en vroeg waarom ze zo hardhandig waren. Iemand verklaarde dat deze mensen de belasting niet betaalden omdat ze er niet toe in staat waren. Umar (ra) zei: ‘Er mag mensen geen last worden opgelegd die ze niet kunnen dragen. Laat hen met rust; hun belasting is hen kwijtgescholden’. ”
http://stanvanhoucke.blogspot.com/2008/09/al-islaam.html
Comment by Abdul Haq — October 3, 2008 @ 10:25 am
De gehele tekst op de penning is “LIVER TVRCX DAN PAVS” en “ENDESPIT DELA MES”, ofwel zoiets als “Liever Turks dan Paaps” en “uit afkeer van de mis”. Dus de voorzijde “liever turks dan paaps” met op de achterzijde de reden waarom men liever Turks dan Paaps is, inderdaad uit afkeer van de mis. En niet uit liefde voor de Turken. Dus toch de vijand van mijn vijand is mijn vriend, zoals ik al eerder stelde… Neemt niet weg dat Nederland en Turkije vroeger wel veel handelden, zonder de Turken zouden we nou geen Tulpen hebben gehad bijvoorbeeld…
Comment by Chris — October 8, 2008 @ 1:58 pm
Beste Chris, dank voor uw aanhoudende betrokkenheid bij mijn weblog. Ik laat het oordeel over onze discussie aan de lezer over.
Ik heb wel zojuist een nieuw item geplaatst over de behandeling van “dhimmi’s” in de vroege Islam:
http://spiritualchange.blogsome.com/2008/10/08/umar-dhimmis/
De vroege gebiedsuitbreiding van het islamitische bestuur was feitelijk omdat de moslims “dhimmi’s” zo rechtvaardig behandelden; volkeren in Noord-Afrika en Spanje vroegen de moslims het bestuur over te nemen van de tirannie van hun onderdrukkers. En “Liever Turks dan paaps” zou u dan ook kunnen lezen als “Liever een dhimmi dan onderdrukt door de Paus”. Als u hierover nog opmerkingen heeft, graag bij dat item.
Weldra zal de wereld, ook uzelf, weer dermate onderdrukking ondervinden door de pausen van de nu opkomende New World Order, dat de hele wereld zal uitroepen “Liever Turks dan Paaps”. Niet alleen omdat de New World Order zo onrechtvaardig zal zijn. Maar ook wegens de rechtvaardigheid van de Ahmadiyya Moslim Gemeenschap.
Comment by Abdul Haq — October 9, 2008 @ 8:25 am
Ga het stuk zeker lezen, en uiteraard dank voor uw antwoorden! Tot schrijfs…
Comment by Chris — October 10, 2008 @ 7:42 am
Al met….Liever Turks dan wat dan ook!
Comment by Gul — April 1, 2009 @ 3:16 pm
Behalve het dragen van penningen, kan met in dit context ook denken aan het sturen van een ambassadeur naar Istanbul (Cornelis Haga, 1612). Hieruit blijkt dat de leus ‘Liever Turks dan Paaps’ niet slechts bij woorden bleef, er werd ook daadwerkelijk toenadering gezocht tot de Osmaanse Turken. Hiermee waren de Turken uiteraard niet perfect, maar wel beter qua vrijheid van religie dan de katholieke Habsburgers die West-Europa toen beheersten. En voortbordurend op dat punt, werden er diplomatieke betrekkingen aangeknoopt met het Osmaanse Rijk dat toen tot Oost-Europa reikte.
Comment by Armand Sağ — May 3, 2009 @ 3:35 am
Excuseer, in de eerste zin van mijn vorig commentaar hoort ‘met’ natuurlijk ‘men’ te zijn.
Comment by Armand Sağ — May 3, 2009 @ 3:37 am